Błąd
  • Błąd podczas ładowania danych z kanału informacyjnego
niedziela, 07 kwiecień 2013 21:05


Sztuka w fotografii dawnej. Galicyjskie zakłady fotograficzne przełomu XIX/XX w. i zbiór starych zdjęć w archiwum parafii Pysznica

PYSZNICKI ZBIÓR FOTOGRAFII

Fotografia jest jednym ze sposobów utrwalania minionych wydarzeń. Zdjęcia właściwie opisane stają się także środkiem dokumentacji historycznej, a odpowiednio wykonane zajmują uprzywilejowane miejsce wśród dzieł sztuki. W zbiorach Parafii Podwyższenia Krzyża Świętego i św. Jana Chrzciciela w Pysznicy zachowało się 20 fotografii, które wykonane zostały na przełomie XIX i XX wieku w 10 różnych zakładach fotograficznych funkcjonujących na terenie Galicji. Prezentowany zbiór stanowią fotografie, które zawierają dane reklamowe zakładu fotograficznego. Konkurencja spowodowała bowiem, że właściciele zakładów dążyli nie tylko do ulepszenia jakości zdjęć, ale często artystycznie upiększali odwrotną stronę fotografii. Dbano nie tylko o treść promocyjną, ale także poziom artystyczny wykonania części reklamowej. Dlatego też zakłady fotograficzne wielokrotnie korzystały z usług artystów, którzy przygotowywali odpowiednie litografie, będące wizytówką danego zakładu. Matryce różnicowano ozdobnymi napisami i rozbudowywanymi treściami informacyjnymi, ornamentyką i kolorystyką.

Wszystkie prezentowane zdjęcia przechowywane w pysznickiej parafii są ujęciem portretowym osoby lub grupy osób, większość z nich zawiera informacje o zakładzie, w którym zostały wykonane. Identyfikacja postaci przedstawionych na fotografiach może stać się przedmiotem przyszłych badań naukowych[1], podobnie badanie ich historii i motywów powstania. Natomiast w niniejszej pracy fotografie usystematyzowane zostaną według czasu i miejsca ich powstania. Zamieszczone na rewersie informacje reklamowe zakładów fotograficznych, po pierwsze, ułatwiają datowanie zdjęć i czerpanie informacji o dziejach zakładów fotograficznych, po drugie, podnoszą ich urodę, dodają fotografiom wyższej rangi. Tak więc w przypadku prezentowanego zbioru zdjęć na pierwsze miejsce wysuwa się ich znaczenie artystyczne.

.

HISTORIA FOTOGRAFII

Fotografia jest rezultatem łączenia różnych wynalazków w jedną całość. Pierwszą trwałą fotografią był obraz wyprodukowany w 1826 roku przez Josepha-Nicéphore'a Niépce'a, francuskiego wynalazcę, współpracującego z Louisem Jakiem Daguerre'em. Obraz powstał na wypolerowanej cynkowej płytce. Fotografię udoskonalił w 1839 r. Talbot. Podczas rewolucji przemysłowej dagerotyp stał się popularnym sposobem robienia fotografii portretowej w klasach średnich. Początki fotografii polskiej związane były z rozwojem ekonomicznym i kulturalnym zaborów: austriackiego, pruskiego i rosyjskiego. Na przełomie XIX i XX wieku rozwijała się fotografia polityczna, prasowa, artystyczna, portretowa[2].

Pierwsze fotografie na papierze albuminowym były tak cienkie i delikatne, że trzeba było je naklejać na tekturkę. Początkowo odwrotnej strony zdjęcia nie opisywano, dopiero później pod koniec lat 50-tych XIX wieku wpisywano nazwisko, imię, miasto i zawód autora zdjęcia. Często bowiem fotografami w tym czasie byli naukowcy pasjonaci, malarze artyści, aptekarze, chemicy, litografowie ale także aktorzy a nawet rzeźnicy. W kolejnej dekadzie, w latach 60-tych XIX wieku, rewers był w dalszym ciągu niepozorny, ale z czasem umieszczano na niej reklamy własnego zakładu. Zaczęto podawać na nich coraz więcej informacji[3].

Około roku 1890 pojawiają się piękne secesyjne winiety, podnoszące jeszcze bardziej rangę zdjęć. Ważnymi ośrodkami litograficznymi były: Wiedeń, Drezno, Berlin, St. Petersburg, Monachium, Warszawa czy Odessa. Litografami, trudniącymi się wykonywaniem małej sztuki - litografii fotograficznej byli: Albert Glock z Karlsruhe, który był nie tylko znakomitym fotografem, wynalazcą, ale także zaopatrywał całe południowe Niemcy w artykuły fotograficzne, Richard Wittmann albo E. Kaders, Paul Leinert z Drezna, czy znany fotograf i litograf K. Krziwanek z Wiednia, u którego zakupów dokonywał nie tylko cały Wiedeń ale i prawie cała Galicja, w Berlinie natomiast działali znani litografowie: C.L. Vogel czy Carl Lange albo też Block[4].


           GALICYJSKIE  ZAKŁADY FOTOGRAFICZNE

W zbiorze fotografii parafii Pysznica znajduje się po kilka fotografii reprezentujących zakłady fotograficzne działające w Galicji na przełomie XIX i XX wieku. Pierwszorzędnym źródłem informacji o powstaniu fotografii jest rewers zdjęcia. Jeśli fotograf posiadał tytuł nadwornego fotografa, to w archiwach możemy znaleźć dokumenty potwierdzające nadanie mu tego tytułu. Źródłem informacji mogą być także lokalne gazety z reklamami zakładów fotograficznych i książki adresowe. Cennym źródłem danych o fotografii są opracowania, zwłaszcza dotyczące zbiorów muzealnych fotografii. W archiwum parafii Pysznica przechowywane są następujące fotografie, reprezentujące galicyjskie ośrodki fotograficzne:

 

Przemyśl – BARUCH HENNER (15.08.1842, Wielkie Oczy - 02.02.1926, Przemyśl) był znanym fotografem galicyjskim (znanym także pod imieniem Bernard) przełomu wieków XIX i XX. Ojciec Barucha, Samuel (1816-1846) zmarł młodo pozostawiając żonę i trójkę synów. Wdowa związała się wkrótce z Gabrielem Goldbergiem opuszczając wraz z synami Wielkie Oczy i przenosząc się do Przemyśla. Baruch kształcił się, między innymi, u słynnego francuskiego fotografa Louisa Lumiére’a. Jego prace były znane także za granicą. Nosił zaszczytny tytuł nadwornego fotografa Wiedeńskiego Dworu Cesarsko-Królewskiego. Zdobywał medale za swe prace na wystawach w Wiedniu (1873), Londynie (1874) i Lwowie (1877). Poza poświęceniem się fotografice Baruch Henner prowadził także ożywioną działalność społeczną. Pierwszy zakład fotograficzny Barucha Hennera powstał w roku 1864 w Przemyślu przy rynku, a tuż przed końcem wieku przeniesiony został na ulicę Mickiewicza 6[5]. Prezentowane fotografie wykonane zostały po 1864 r.

marginesPortret dwóch dziewczyn wykonany został przez zakład Bernarda Hennera z Przemyśla, naklejony na tekturkę z litografią opracowaną przez K. Krziwanek z Wiednia. Pod zdjęciem zostały podane nazwisko fotografa – zakładu fotograficznego i miejscowość wykonania fotografii. Natomiast rewers zawiera m.in. nazwę zakładu (fotografa), miejscowość i adres, znak graficzny zakładu z dwugłowym orłem cesarskim i gryfami (por. zakład J. Hennera we Lwowie), dane litografa, medale z wystaw krajowych we Lwowie i podane daty[6].

margines1. Portret dwóch dziewczyn, lata 60.-70. XIX w., Bernard Henner, Rynek obok Sądu, Przemyśl, wys. 9 cm, szer. 5 cm, tektura, litografia - K. Krziwanek z Wiednia, awers: B.HENNER PRZEMYŚL, rewers: WIEN/ [znaki graficzne]/ ZAKŁAD FOTOGRAFICZNY/ B.HENNERA/ W/ PRZEMYŚLU/ RYNEK OBOK C.K. SĄDU/ MEDAL/ WIEN/ WYSTAWY KRAJOWEJ WE LWOWIE/ 1878/ K.KRZIWANEK/ WIEN

marginesPortret młodzieńca wykonany przez ten sam zakład fotograficzny naklejony jest na tekturę z litografią opracowaną przez Eisemschimt&Wacht, z Wiednia. Na rewersie dodatkowo przedstawiony został budynek zakładu fotograficznego z szyldem: B. Henner.

margines2. Portret młodzieńca, lata 60.-70. XIX w., Bernard Henner, Rynek obok Sądu, Przemyśl, wys. 9 cm, szer. 5 cm, tektura, litografia – Eisemschimt&Wacht z Wiednia, awers: B.HENNER PRZEMYŚL, rewers: ZAKŁAD FOTOGRAFICZNY/ [znaki graficzne]/ WIEN 1873, LONDON 1874/ B.HENNER/WIEN 1875, LWÓW 1877/ B.HENNERA/W/PRZEMYŚLU/ RYNEK OBOK C.K. SĄDU/ EISEMSCHIMT&WACHT, WIEN

Lwów – Baruch Henner miał żonę Minę (zm. 1913); mieli dwóch synów Jakuba Jeremiasza (1862-1928) i Berla (1866-1913). W roku 1890 syn Barucha, Berl (znany także, podobnie jak ojciec, jako Bernard) Henner, utworzył filię przemyskiego zakładu w Jarosławiu przy ulicy Krakowskiej. U Hennera fotografował się cały jarosławski establishment. Był to jeden z najbardziej profesjonalnych i najdłużej działających zakładów w mieście. W roku 1906 Berl przeniósł się do Krakowa, gdzie także założył zakład fotograficzny „Maria” (ul. Zgoda 1, później ul. Szewska 27). Starszy brat Berla, Jakub Jeremiasz, był założycielem dobrze prosperującego zakładu fotograficznego we Lwowie przy Akademickiej 18 (od 1886) oraz zakładu w Wiedniu, który jednak szybko upadł[7]. Prezentowane zdjęcia wykonane zostały po 1886 roku.

marginesPopiersie mężczyzny wykonane zostało przez fotografa Jakuba Jeremiasza Hennera we Lwowie. Fotografia naklejona jest na tekturę z litografią opracowaną przez Leopolda Turkela z Wiednia. Pod zdjęciem zostały podane: miejscowość wykonania fotografii, nazwisko fotografa – zakładu fotograficznego oraz jego adres. Natomiast rewers zawiera znak graficzny zakładu fotograficznego, jego nazwę i adres oraz dane litografa.

margines1. Popiersie mężczyzny, lata 90. XIX w., J. Henner, ul. Akademicka 18, Lwów, wys. 9 cm, szer. 5 cm, tektura, litografia - Leopold Turkel z Wiednia, awers: LWÓW J.HENNER AKADEMICKA 18, rewers: [znak graficzny]/ J.HENNER/ LWÓW, AKADEMICKA 18/ KLISZE PRZECHOWUJE SIĘ DO DALSZYCH ZAMÓWIEŃ/ LEOPOLD TURKEL, WIEN

marginesDwa kolejne zdjęcia są pozytywem z tego samego negatywu. Popiersie mężczyzny i kobiety wykonane zostało przez fotografa J. Hennera we Lwowie, posiadającego tytuł nadwornego fotografa cesarskiego i królewskiego[8]. Fotografia naklejona na tekturę, z litografią Eisemschimt&Wacht z Wiednia. Pod zdjęciem została podana informacja o tytule „nadwornego fotografa”, jego nazwisko (nazwa zakładu fotograficznego) oraz w centrum dwugłowy carski orzeł. Natomiast rewers zawiera znak graficzny: cesarski orzeł, nazwę zakładu i jego adres, tytuł fotografa oraz dane litografa.

margines2. Popiersie mężczyzny i kobiety (1), lata 90. XIX w., J. Henner, ul. Akademicka 18, Lwów, wys. 9 cm, szer. 5 cm, tektura, litografia – Eisemschimt&Wacht z Wiednia, awers: CES. I KRÓL/ NADWORNY FOTOGRAF [znak graficzny] J.HENNER, rewers: [znak graficzny]/ J.HENNER/ CES. I KRÓL./ NADWORNY FOTOGRAF/ WE LWOWIE/ UL. AKADEMICKA L.18/ EISEMSCHIMT&WACHT, WIEN

3. Popiersie mężczyzny i kobiety (2), [dane jak wyżej]

 

Kraków - Walery Rzewuski (1837 – 1888) był jednym z najbardziej cenionych fotografów Krakowa w XIX wieku. Pochodził ze znanej i bogatej rodziny, co pozwoliło na posiadanie dobrze wyposażonego atelier. Był absolwentem Instytutu Technicznego w Krakowie i studentem Instytutu Wileńskiego. W 1859 roku rozpoczął pracę fotografa. Był znany nie tylko z tego, dał się poznać także jako działacz społeczny i radny miasta Krakowa. To pozwoliło mu na tzw. bogatą klientelę. Bardzo często w jego pracowni powstawały portrety przedstawicieli szlachty, magnaterii oraz ludzi wybitnych.  W Krakowie miał kilka pracowni. Pierwsza pracownia Rzewuskiego mieściła się w pokoiku przy ulicy Grodzkiej 83. W 1862 roku Rzewuski otworzył atelier przy ulicy Kopernika 29, skąd w 1867 przeprowadził się do nowoczesnego zakładu fotograficznego w domu własnym przy ulicy Kolejowej 27B. Po śmierci Walerego Rzewuskiego zakład przy Kolejowej 27B na pięć lat przejął brat Lesław. W 1896 roku atelier zostało sprzedane Józefowi Sebaldowi. Walery Rzewuski pozostawił testament, w którym dom swój przekazał miastu z zastrzeżeniem urządzenia w nim szkoły fotograficznej lub muzeum przemysłowego. Ostatnią jego wolą było również rozpisanie konkursu na polski podręcznik dla fotografów. Idea stworzenia szkoły nigdy nie została wcielona w życie. Walery Rzewuski jest autorem zdjęć Krakowa – w tym panoramy zdjętej od strony Podgórza w 1860 roku oraz cyklu fotografii żywych obrazów wg „Ogniem i mieczem” Henryka Sienkiewicza, zdjęć aktorskich, wizerunków powstańców 1863 roku i widoków tatrzańskich. W 2007 roku Walery Rzewuski został patronem Muzeum Historii Fotografii w Krakowie[9].

marginesPortret księdza został naklejony na tekturkę z litografią. Pod zdjęciem zostały podane nazwisko fotografa – zakładu fotograficznego i adres atelier. Rewers zawiera znaki graficzne oraz adres zakładu fotograficznego.

margines1. Portret księdza, 1867–1888, Walery Rzewuski, ul. Kolejowa 27 B, Kraków, wys. 9 cm, szer. 5 cm, tektura, litografia, awers: [znaki graficzne] WALERY RZEWUSKI KRAKÓW/ULICA KOLEJOWA N. 27B, rewers: MATRYCA PRZECHOWUJE SIĘ/ LAT KILKA/ ZAKŁAD FOTOGRAFICZNY/ WALEREGO RZEWUSKIEGO W KRAKOWIE/ ULICA KOLEJOWA N. 27B, wtórny napis piórem: WODYNSKI/ 3828/ I oraz ołówkiem: HB.

marginesPortret mężczyzny, kobiety i księdza jest odbiciem negatywowym, nie posiada informacji dotyczących zakładu fotograficznego, gdzie fotografia powstała, prawdopodobnie w Zakładzie Fotograficznym Walerego Rzewuskiego, ul. Kolejowa 27 B w Krakowie.

2. Portret mężczyzny, kobiety i księdza, 1867–1888, Walery Rzewuski, ul. Kolejowa 27 B, Kraków, wys. 9 cm, szer. 5 cm, negatyw.

marginesPortret kobiety czytającej książkę, także nie posiada informacji dotyczących zakładu fotograficznego, gdzie fotografia powstała, prawdopodobnie w Zakładzie Fotograficznym Walerego Rzewuskiego, ul. Kolejowa 27 B w Krakowie.

 3. Portret kobiety czytającej książkę, 1867–1888, Walery Rzewuski, ul. Kolejowa 27 B, Kraków, wys. 9 cm, szer. 5 cm.

 

Kraków - „Zakład Fotograficzny T. Andrzejewski Kraków Podwale nr 14” działający w latach 1880 – 1890. Później atelier prowadzone było przez W. Sawiczewskiego[10]. Andrzejewski przeniósł się do Nowego Sącza[11].

marginesPortret mężczyzny przy stoliku naklejony na tekturę czarną z litografią opracowaną przez A.M. WRABETZ z Wiednia, kolor złoty. Pod zdjęciem zostały podane nazwisko fotografa – zakładu fotograficznego i miejscowość jego wykonania. Natomiast rewers zawiera nazwę zakładu i jego adres, z dookreśleniem lokalizacji „obok Hotelu Krakowskiego”, dane litografa. Całość ozdobiona elementami roślinnymi.

margines1. Portret mężczyzny przy stoliku, 1880 – 1890, Zakład Fotograficzny T. Andrzejewski Kraków Podwale nr 14, wys. 9 cm, szer. 5 cm, tektura, litografia, awers: T. ANDRZEJEWSKI, KRAKÓW, rewers: [znaki graficzne] ZAKŁAD FOTOGRAFICZNY/ T. ANDRZEJEWSKIEGO/ W KRAKOWIE/ UL. PODWALE N. 14/ OBOK „HOTELU KRAKOWSKIEGO”/ MATRYCA PRZECHOWUJE SIĘ/ ..., WIEN.


Kraków – Stanisław Bizański (ur. 16 stycznia 1846 w Krakowie, zm. 4 stycznia 1890 tamże) – polski fotograf, znany głównie z prac o tematyce tatrzańskiej. Wykonywał też liczne zdjęcia portretowe; jego klientami byli m.in. Władysław Mickiewicz, Józef Kotarbiński i Henryk Sienkiewicz. Artysta dokumentował folklor podhalański i rejestrował charakterystyczne typy ludzkie. Był synem malarza i profesora Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie Jana Nepomucena. W 1880 został właścicielem zakładu fotograficznego „Pod Nową Bramą” przy ulicy Siennej 10 w Krakowie. Przed 1884 zakład przeniesiono na Plac Szczepański 3. Fotografie Bizańskiego, oprócz walorów artystycznych, mają obecnie wartość dokumentalną[12]. Był on właścicielem filii w Krynicy i Zakopanem. Zakład po Stanisławie prowadziła żona Maria, a następnie syn Władysław, który w 1895 roku przeniósł atelier na ulicę Karmelicką 15[13]. Prezentowane zdjęcia wykonane zostały w latach 1885 - 1890.

marginesPortret kobiety został naklejony na tekturkę z litografią opracowaną przez Krziwanek z Wiednia. Pod zdjęciem zostały podane nazwisko fotografa – zakładu fotograficznego i miejscowości jego działania. Rewers zawiera znak graficzny: stylizowane litery S i B, nazwę zakładu i jego adres oraz miejscowość działalności filii przedsiębiorstwa fotograficznego oraz dane litografa.

margines1. Portret kobiety, 1885 – 1890, Stanisław Bizański, Plac Szczepański 3, Kraków, wys. 9 cm, szer. 5 cm, tektura, litografia: Krziwanek z Wiednia, awers: STANISŁAW BIZAŃSKI KRAKÓW I KRYNICA, rewers: [znaki graficzne] ZAKŁAD FOTOGRAFICZNY/ STANISŁAWA BIZAŃSKIEGO/ W/ KRAKOWIE/ PLAC SZCZEPAŃSKI/ N 3/ I KRYNICY/ KLISZE PRZECHOWUJĄ SIĘ/ KRZIWANEK WIEN.

marginesPopiersie kobiety przedstawia tę samą osobę, co fotografia opisana wyżej, naklejona na czarną tekturę ze złotymi literami, litografia jak we wcześniejszym zdjęciu.

margines2. Popiersie kobiety, 1885 – 1890, Stanisław Bizański, Plac Szczepański 3, Kraków, wys. 9 cm, szer. 5 cm, tektura, litografia: Krziwanek z Wiednia, awers: STANISŁAW BIZAŃSKI KRAKÓW I KRYNICA, rewers: [znaki graficzne] ZAKŁAD FOTOGRAFICZNY/ STANISŁAWA BIZAŃSKIEGO/ W/ KRAKOWIE/ PLAC SZCZEPAŃSKI/ N 3/ I KRYNICY/ KLISZE PRZECHOWUJĄ SIĘ/ KRZIWANEK WIEN.


Wiedeń – Nikolaus Stockmann (1831 - 1905), ur. 10.03.1832 w Rzeszowie als Noe Stockmann, zm. w 1905 we Wiedniu, był fotografem aktywnym w latach 1856-1905. Był właścicielem 16 atelier we Wiedniu i dziewięciu w krajach ościennych; od 1858 był wędrownym fotografem w Belgradzie; w 1870 otrzymał tytuł serbski nadworny fotograf; w 1882 - tytuł nadwornego fotografa; od 1888 r. był członkiem Towarzystwa Fotograficznego[14].  Prezentowane zdjęcia wykonane zostały w latach 1878 – 1880.

marginesPortret mężczyzny został naklejony na tekturkę z litografią opracowaną przez Bernnarda Wachta z Wiednia. Pod zdjęciem zostały podane nazwisko fotografa – zakładu fotograficznego i miejscowość jego wykonania oraz w centrum herb z dwugłowym carskim orłem. Natomiast rewers zawiera nazwę zakładu i jego adresy w Wiedniu: Praterstrasse 10, Asperngasse 2 z dookreśleniem lokalizacji „w Hotelu Europa” oraz dane litografa.

margines1. Portret mężczyzny, 1878 – 1880, Nicolaus Stockmann, Währingerstrasse 18, Wiedeń, wys. 9 cm, szer. 5 cm, tektura, litografia: Bernnard Wacht z Wiednia, awers: [znak graficzny] N. STOCKMANN KUK HOP PHOTOGRAPH/ WIEN, rewers: [znak graficzny] N. STOCKMANN/ K.U.K. HOF-PHOTOGRAPH/ WIEN/ II. PRATERSTRASSE 10./ II. ASPERNGASSE 2/ IM HOTEL DE L’EUROPE/ IX. 18/ BERNHARD WACHT WIEN.

marginesPopiersie kobiety z analogiczną litografią jak fotografia powyżej.

2. Popiersie kobiety, 1878 – 1880, Nicolaus Stockmann, Währingerstrasse 18, Wiedeń, wys. 9 cm, szer. 5 cm, tektura, litografia: Bernnard Wacht z Wiednia, awers: [znak graficzny] N. STOCKMANN KUK HOP PHOTOGRAPH/ WIEN, rewers: [znak graficzny] N. STOCKMANN/ K.U.K. HOF-PHOTOGRAPH/ WIEN/ II. PRATERSTRASSE 10./ II. ASPERNGASSE 2/ IM HOTEL DE L’EUROPE/ IX. 18/ BERNHARD WACHT WIEN.

 

Jasło - Józef Zajączkowski (1817 – po 1886), fotograf, uczeń warszawskiego fotografa Karola Beyera. Prowadził początkowo atelier w Zgierzu, a następnie w Łodzi, gdzie w 1963 został mianowany tajnym naczelnikiem miasta. 2 października 1863 roku otworzył atelier przy Ulicy S. Józefa w Hotelu Narodowym w Krakowie (Poselskiej 22). Dwa lata później wydał książkę Grobowce, pomnik i trumny królów polskich w Krakowie, w której zawarł 29 fotografii. Od 1878 roku pracował w Rzeszowie, a następnie w Jaśle[15].

marginesPortret chłopca został naklejony na tekturkę z litografią opracowaną przez Bernharda Wachtta z Wiednia. Pod zdjęciem zostały podane nazwisko fotografa – zakładu fotograficznego i miejscowość jego wykonania oraz w centrum herb ze stylizowanymi literami ZJ. Natomiast rewers zawiera nazwę zakładu i jego adres z dookreśleniem lokalizacji „naprzeciwko dawnego Gimnazyum obok szkoły ludowej” oraz dane litografa.

margines1. Portret chłopca, 1878-1886, Józef Zajączkowski, ul. Basztowa 31, Jasło, wys. 9 cm, szer. 5 cm, tektura, litografia: Bernhard Wachtt z Wiednia, awers: [znak graficzny] J. ZAJĄCZKOWSKI JASŁO, rewers: [znak graficzny] ZAKŁAD FOTOGRAFICZNY/ J. ZAJĄCZKOWSKIEGO/ W/ JAŚLE/ ULICA BASZTOWA N. 31/ (NAPRZECIW DAWNEGO GIMNAZYUM/ OBOK SZKOŁY LUDOWEJ)/ KLISZE PRZECHOWUJE SIĘ/ BERNHARD WACHTT WIEN.

marginesPortret kobiety z wachlarzem został naklejony na tekturkę z litografią opracowaną przez Bernharda Wachtta z Wiednia. Pod zdjęciem zostały podane nazwisko fotografa – zakładu fotograficznego i miejscowość jego wykonania. Natomiast rewers zawiera grafikę koloru złotego na czarnym tle: nazwę zakładu i jego adres oraz dane litografa.

 margines2. Portret kobiety z wachlarzem, 1878-1886, Józef Zajączkowski, ul. Basztowa 31, Jasło, wys. 9 cm, szer. 5 cm, tektura, litografia: Bernhard Wachtt z Wiednia, awers: J. ZAJĄCZKOWSKI JASŁO, rewers: [znak graficzny] ZAKŁAD FOTOGRAFICZNY/ J. ZAJĄCZKOWSKIEGO/ W JAŚLE/ MATRYCE PRZECHOWUJE SIĘ/ BERNHARD WACHTT WIEN.

  

Tarnów – w kon. XIX wieku w mieście działał zakład Grzegorza Białoruskiego.

marginesPortret dzieci został naklejony na tekturkę z litografią opracowaną przez Eisemschimt&Wacht, z Wiednia. Pod zdjęciem zostały podane nazwisko fotografa – zakładu fotograficznego i miejscowość jego wykonania. Rewers zawiera znak graficzny zakładu – stylizowane litery G i B, nazwisko fotografa i miejscowość działania zakładu, dane litografa.

margines1. Portret dzieci, kon. XIX w., Grzegorz Białoruski, Tarnów, wys. 9 cm, szer. 5 cm, tektura, litografia: Eisenschiml&wachtl z Wiednia, awers: G. BIAŁORUSKI W TARNOWIE, rewers: [znak graficzny] GRZEGORZ BIAŁORUSKI/ W/ TARNOWIE/ EISENSCHIML&WACHTL, WIEN.

 

Tarnów – Leon Starża Majewski, żył w latach 1850-1915, fotograf, powstaniec styczniowy. Posiadał własne atelier w Tarnowie, ul. Hyszowska 322 oraz filię w Iwoniczu – miejscu kąpielowym. Wcześniej atelier w Tarnowie prowadził Antoni Polkowski[16].

marginesPopiersia dwóch kobiet – fotografia została wykonana przez zakład fotograficzny L. Majewskiego w Tarnowie. Fotografia została naklejona na tekturę z litografią autorstwa Sion Bondy z Wiednia. Pod zdjęciem znajduje się nazwisko fotografa i miejscowość oraz znak graficzny zakładu fotograficznego. Na rewersie herb fotografa, nazwisko oraz miejscowości działania zakładu: Tarnów i Iwonicz – miejsce kąpielowe.

margines1. Popiersia dwóch kobiet, XIX/XX w., Leon Starża Majewski, Tarnów, wys. 9 cm, szer. 5 cm, tektura, litografia: Turkel&Steiner Vidni, awers: [znak graficzny] L. MAJEWSKI TARNÓW, rewers: [znak graficzny] LEON STARŻA MAJEWSKI/ W/ TARNOWIE/ I W/ JWONICZU/ MIEJSCE KĄPIELOWE/ KLISZE PRZECHOWUJE SIĘ/ NASTADOWNICTWO ZASTRZEŻONE/ SION BONDY, WIEN.

marginesPortret trzech mężczyzn został wykonany w tym samym zakładzie fotograficznym, zdjęcie naklejone jest na tekturę z litografią opracowaną przez Turkel&Steiner Vidni. Treść tekstu jest analogiczna, pod względem wyglądu artystycznego jest odmienną litografią.

margines2. Portret trzech mężczyzn, XIX/XX w., Leon Starża Majewski, Tarnów, wys. 9 cm, szer. 5 cm, tektura, litografia: Sion Bondy z Wiednia, awers: [znak graficzny] L. MAJEWSKI TARNÓW, rewers: ZAKŁAD FOTOGRAFICZNY/ [znak graficzny]/ LEONA STARŻY MAJEWSKIEGO/ W TARNOWIE/ I W JWONICZU, MIEJSCE KĄPIELOWE/ KLISZE PRZECHOWUJĄ SIĘ/ TURKEL&STEINER V VIDNI.

 

Stanisławów to miasto w zachodniej Ukrainie, założone w 1662 r. przez Andrzeja Potockiego, który nadał mu nazwę na cześć swego ojca Stanisława Rewery Potockiego lub pierworodnego syna Stanisława. Po rozbiorach Polski Stanisławów znalazł się w granicach Austrii (w ramach Królestwa Galicji i Lodomerii), od 1804 Cesarstwa Austriackiego, a od 1867 r. Austro-Węgier. Po powrocie miasta w granice Polski (1919 r.) Stanisławów stał się siedzibą władz województwa stanisławowskiego. 9 listopada 1962, podczas obchodów 300-lecia miasta, jego nazwa została zmieniona na Iwano-Frankiwsk. Prezentowane zdjęcia wykonane zostały w latach 1890-1918, są fotografią czarno-białą – pozytyw, na jednym z nich umieszczona jest stylizowana pieczęć tłoczona z danymi zakładu fotograficznego.

marginesPortret kobiety opartej o krzesło wykonano w Stanisławowie na przełomie XIX i XX w., w Zakładzie Artystyczno-Fotograficznym "Emilia", ul. Trzeciego Maja 3. Zdjęcie umieszczone zostało w szarej passe-partout, ze znakiem zakładu fotograficznego umieszczonego w lewym dolnym rogu, stylizowanym na pieczęć lakową.

margines1. Portret kobiety opartej o krzesło, ok. 1890-1918, Zakład Artystyczno-Fotograficzny "Emilia", ul. Trzeciego Maja L3, Stanisławów, wys. 17 cm, szer. 12 cm, passe-partout, stylizowana pieczęć w lewym dolnym rogu ZAKŁAD ART. FOTOGRAFICZNY/EMILIA/STANISŁAWÓW/UL. TRZECIEGO MAJA L3

marginesPrawdopodobnie Portret rodzinny z psem jest fotografią z tego samego okresu i wykonaną przez ten sam zakład. Na fotografii nie zachował się znak reklamowy zakładu, jednak podobieństwo stylistyczne potwierdza jego proweniencję.

2. Portret rodzinny z psem, ok. 1890-1918, Zakład Artystyczno-Fotograficzny "Emilia", ul. Trzeciego Maja L3, Stanisławów, wys. 12 cm, szer. 20 cm.


 

BIBLIOGRAFIA:

1. BARUCH HENNER, w: http://wielkieoczy.itgo.com/People/Henner_Baruch.htm

2. Bizański Stanisław (1846 – 1890), w: Muzeum Historii Fotografii w Krakowie, http://www.mhf.krakow.pl/?action=education&;;param=kzf&id=46

3. Danuta Thiel – Melerska, Leksykon Fotografów, w: http://www.fotorevers.eu

4. G. Stojak, Śladami rodziny Hennerów. Z dziejów przemyskiej fotografii, MNZP, Przemyśl 2006.

5. Galeria 20. prac Stanisława Bizańskiego, w: Explore Europe's cultural collections, www.europeana.eu

6. K. Jurecki, Historia fotografii polskiej do roku 1990, w: http://www.culture.pl

7. Leksykon Fotografów: http://www.fotorevers.eu

8. Stanisław Bizański, w: http://pl.wikipedia.org

9. Stanisław Bizański. Widoki Tatr i Zakopanego z pracowni Stanisława Bizańskiego, w: Sylwetki: www.zakopanedlaciebie.pl

10. Z., W.H. Paryscy: Bizański Stanisław, w: Portal Zakopiański (źródło: Wielka Encyklopedia Tatrzańska), www.z-ne.pl



[1] Sposobem poszukiwań może być porównanie pysznickich fotografii z innymi zdjęciami wykonanymi w tych samych zakładach fotograficznych, znajdujących się w muzeach lub zbiorach prywatnych.

[2] K. Jurecki, Historia fotografii polskiej do roku 1990, w: http://www.culture.pl [dostęp: 02.04.2013]

[3] Danuta Thiel – Melerska, Leksykon Fotografów, w: http://www.fotorevers.eu [dostęp 02.04.2013]

[4] Tamże.

[5] BARUCH HENNER, w: http://wielkieoczy.itgo.com/People/Henner_Baruch.htm [dostęp: 02.04.2013], zob. G. Stojak, Śladami rodziny Hennerów. Z dziejów przemyskiej fotografii, MNZP, Przemyśl 2006.

[6] Wyszczególniony medalami: Wiedeń 1873, 1874; Londyn 1874; Lwów 1878.

[7] BARUCH HENNER, w: http://wielkieoczy.itgo.com/People/Henner_Baruch.htm [dostęp: 02.04.2013], zob. G. Stojak, Śladami rodziny Hennerów. Z dziejów przemyskiej fotografii, MNZP, Przemyśl 2006.

[8] Więcej danych o fotografie można znaleźć w związku z dokumentem nadania tytułu nadwornego fotografa.

[9] Rzewuski Walery (1837 – 1888), w: http://www.mhf.krakow.pl/?action=education&;;param=kzf&id=24#ex24 [dostęp: 02.04.2013].

[10] T. Andrzejewski, w: http://www.mhf.krakow.pl/?action=education&;;param=kzf&id=48#ex48 [dostęp: 02.04.2013]

[11] T. Andrzejewski, w: http://www.stareatelier.pl/katalogzdjec.html?sobi2Task=sobi2Details&;;catid=3&sobi2Id= 2133 [dostęp: 02.04.2013]

[12] Stanisław Bizański, w: http://pl.wikipedia.org [dostęp: 02.04.2013], zob. Stanisław Bizański. Widoki Tatr i Zakopanego z pracowni Stanisława Bizańskiego, w: http://zakopanedlaciebie.pl/pl/sylwetki/stanislaw-bizanski.html. [dostęp 02.04.2013], Stanisław Bizański, w: http://z-ne.pl/t,haslo,348,bizanski_stanislaw.html [dostęp: 02.04.2013], Galeria 20. prac Stanisława Bizańskiego, w: www.europeana.eu. [dostęp 02.04.2013].

[13] Bizański Stanisław (1846 – 1890), w: http://www.mhf.krakow.pl/?action=education&;;param=kzf&id=46 [dostęp 02.04.2013]

[14] Nikolaus Stockmann, w: http://www.fotorevers.eu/fotograf/Stockmann/2073/ [dostęp 02.04.2013], filie zakładów fotograficznych: Bad Pyrawarth: w Curhof; Baden: Renngasse 29, zum Blumenstock; Arad: Hauptstr.41; Salzburg; od 1856 roku pierwsze jego atelier w Panesova we własnym domu nr. 107

[15] Zajączkowski Józef (1817 – po 1886), w: http://www.mhf.krakow.pl/?action=education&;;param=kzf&id=17 [dostęp 02.04.2013].

[16] MAJEWSKI LEON STARŻA, w: http://www.stareatelier.pl/katalogzdjec.html?sobi2Task= sobi2Details&catid=3&sobi2Id=1323 [dostęp 02.04.2013]

czwartek, 28 marzec 2013 07:36

ks. Stanisław Gurba

KUL, Instytut Historii Sztuki,

Lublin 2013

 

TWÓRCZOŚĆ ARTYSTYCZNA MARII WALDECK – MALARKI Z KRÓLEWSKIEJ WSI PYSZNICA.

 

Niewiele informacji biograficznych dostępnych jest na temat Marii Waldeck. Jednak pamięć o tej artystce przetrwała dzięki zachowanym obrazom jej autorstwa, które są przechowywane w Parafii pw. Podwyższenia Krzyża Świętego i św. Jana Chrzciciela w Pysznicy.

 

Tło historyczne działalności artystki Marii Waldeck

Królewska Wieś Pysznica to niewielka miejscowość położona w południowo-wschodniej Polsce, lokowana na mocy przywileju wystawionego przez króla Polski Zygmunta II Augusta 12 lipca 1558 roku. W 1569 r. sołtys Pysznicy, Grzegorz Studziński, uzyskał pozwolenie na budowę kościoła w Pysznicy pod wezwaniem Krzyża Świętego. Zajął się on także sprawą zbudowania we wsi młyna, co uniezależniało jej mieszkańców od innych miejscowości. Dzięki przywilejom królewskim, gospodarności mieszkańców i ich działalności rolno-hodowlanej, wieś promowana była na jedną z najbogatszych i gęsto zaludnionych osad w całej okolicy. Dzieje królewskiej wsi Pysznica zostały ostatecznie zamknięte poprzez kolejne rozbiory Polski. Zaborcze władze rządowe po pierwszym rozbiorze zajęły wszystkie królewszczyzny oraz wprowadziły własny podział administracyjno-gospodarczy, a tereny miejscowości przypadły Austrii. Dobra królewskie wystawiono na publiczną licytację[1]. Ważną datą dla mieszkańców Pysznicy był rok 1822, kiedy to proboszcz ks. Jan Tokarski uwłaszczył poddanych - o 26 lat wcześniej niż wyszedł akt państwowy znoszący pańszczyznę[2].

Maria Waldeck zapisała się w historii Pysznicy przełomu XIX i XX w. W roku 1906 proboszczem w tej miejscowości został ksiądz Ignacy Pyzik[3]. Podczas I wojny światowej, gdy w 1914 roku spłonął zabytkowy kościół drewniany[4], funkcję świątyni na kilka lat przejął barak, wybudowany w celu sprawowania nabożeństw[5]. Duży, nowy, murowany z cegły kościół wybudowano dopiero w latach 1924-26[6]. Artystka była żoną zarządcy dworu w Pysznicy[7], zaprzyjaźniona z Marią Bourdon, cenioną nauczycielką tamtego czasu. Być może pod jej wpływem zaangażowała się w życie parafii – chociażby poprzez przygotowanie obrazów religijnych przeznaczonych do kultu. Nie wiadomo jednak na ile wspomniana nauczycielka, ksiądz proboszcz, a może inne osoby trzecie oddziaływały na wybór tematu malowideł, być może nawet jako zleceniodawcy tych dzieł.

          

Do dziś zachowały się trzy obrazy olejne na płótnie autorstwa Marii Waldeck: Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny[8] z 1915 roku, Opłakiwanie Chrystusa z 1916 roku[9] i Najświętsze Serce Jezusa z 1937 roku[10]. Wszystkie dzieła są sygnowane imieniem i nazwiskiem oraz datą. Dwa pierwsze: Niepokalane Poczęcie i Opłakiwanie Chrystusa stanowią jedność pod względem kompozycyjnym i ikonograficznym. Data ich powstania wskazuje nie tylko na niemal równoczesne ich wykonanie, ale odsyła także do daty zniszczenia kościoła pysznickiego. Można więc przypuszczać, że te dwa malowidła pierwotnie stanowiły wystrój „świątyni zastępczej”, umieszczone były w „ołtarzu głównym” wspomnianego wyżej baraku, w którym po pożarze kościoła sprawowane były nabożeństwa[11]. Prawdopodobne jest, że z takim zamiarem płótna te zostały przygotowane, a dopiero po wybudowaniu nowej świątyni umieszczone zostały przy ołtarzu bocznym w lewej nawie: Opłakiwanie Chrystusa jako antypedium ołtarzowe oraz Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny umieszczone nad ołtarzem[12].

Oba te malowidła stanowią jedność stylistyczną i ikonograficzną, chociaż są one kopiami dzieł barokowych dwóch różnych artystów: Hiszpana - Bartolomégo Estebana Murillo i Flamandczyka - Antoniego van Dycka. Przy tej okazji należy podkreślić trzy elementy wyróżniające powstałe dzieło, stanowiące o indywidualnym zaangażowaniu artystki w realizację niepowtarzalnego dzieła: teologiczna precyzja doboru tematu, znajomość historii sztuki i wykorzystanie wzorców sztuki dawnej, w końcu malarskie umiejętności Marii Waldeck. Tutaj jeszcze raz powraca pytanie o wpływ osób trzecich przy podejmowaniu decyzji kompozycyjnych, choć faktem jest, że obrazy wykonane zostały ręką Waldeckowej i niepodważalne pozostaje jej autorstwo.

Największe malowidło Najświętsze Serce Jezusa z 1937 roku (wysokość obrazu 3 m, szerokość 1,65 m) zostało wykonane przez artystkę prawdopodobnie już po wyprowadzeniu się z Pysznicy. Kult Najświętszego Serca Jezusa rozprzestrzenił się za sprawą francuskiej zakonnicy św. Małgorzaty Marii Alacoque i innych Świętych, szybko przeniknął do sztuki. Oficjalna sztuka kościelna przełomu XIX i XX w. propagowała wizerunek Serca Jezusowego. Stąd zapewne wybór tematu, tym razem bardziej samodzielny, do kolejnego obrazu wielkoformatowego wykonanego przez artystkę z Pysznicy.

 

Ikonografia obrazów

Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny jest kopią XVII-wiecznego obrazu autorstwa hiszpańskiego artysty Bartolomé Esteban Murillo (olej na płótnie, ok. 1678, Muzeum Prado, Madryt)[14], ukazującego Niepokalane Poczęcie we współczesnym typie ikonograficznym Wniebowzięcia. Matka Boża unosi się w abstrakcyjnej przestrzeni, wśród chmur, otoczona przez anioły. Jej wzrok jest zwrócony w stronę nieba, a ręce złożone na piersiach. Maryja ma na sobie białą tunikę, symbolizującą czystość, i niebieski płaszcz oznaczający wieczność. Nadnaturalne światło pada przede wszystkim na twarz Niepokalanej, wraz z aniołami tworzy kształt trójkąta, wewnątrz którego jest twarz Maryi. To sprawia, że na niej właśnie koncentruje się przede wszystkim uwaga widza. By wzmocnić ten efekt, zrezygnowano z malowania motywów z Apokalipsy według św. Jana oraz symboli wymienianych w Litanii Loretańskiej, które bardzo często pojawiały się na innych przedstawieniach Niepokalanego Poczęcia. Jedynym symbolem z Apokalipsy jest księżyc pod nogami Najświętszej Panny („Niewiasta obleczona w słońce i księżyc u jej stóp”). Obraz jest sygnowany w lewym dolnym rogu [MARYA WALDECK / PYSZNICA 1915].

Sposób przedstawiania Opłakiwania Chrystusa artystka czerpie od flamandzkiego malarza epoki późnego baroku: Antoniego van Dycka (olej na płótnie, 1635, Muzeum w Antwerpii)[15]. Kompozycja ukazuje wzajemne przenikanie się ludzkiego cierpienia z niebiańską glorią. Dominują kolory czerwono-brązowe symbolizujące życie ziemskie oraz jasnoniebieskie oznaczające chwałę nieba. Chrystus jest martwy, Jego ciało leży na całunie, widoczne są ślady męki, głowa spoczywa na kolanach Maryi. Znakiem chwały Chrystusa jest delikatnie zaznaczony świetlisty nimb wokół głowy. Św. Jan Ewangelista delikatnie unosi martwą rękę Zbawiciela i pokazuje dwom aniołom rany spowodowane gwoździami krzyża. Umiłowany uczeń Chrystusa przekazuje światu prawdę o Jezusie, wskazując palcem na ranę ręki Chrystusa. Dwaj aniołowie to odbiorcy tej prawdy: u jednego to wydarzenie wywołuje uwielbienie, u drugiego rodzi smutek. Maryja jest tą, która łączy rzeczywistość ziemską z chwałą niebieską, co wyraża gest rozłożonych rąk, prawa na tle ziemi lewa już nieba, oraz twarz: zsiniałe z bólu usta, lecz oczy zwrócone ku niebu. Obraz jest sygnowany w prawym dolnym rogu [M. WALDECKOWA / 1916].

Program ikonograficzny ostatniego jej obrazu, Najświętszego Serca Jezusa, jest prosty, unikający wątków teologicznie skomplikowanych. Obraz jest sygnowany w prawym dolnym rogu [M. WALDECK / 1937].

 

Obrazy Marii Waldeck w kulcie

Decyzje związane z wyborem tematów dwóch dzieł namalowanych przez artystkę z Pysznicy nie były przypadkowe, lecz są świadectwem refleksji teologiczno-egzystencjalnej. Malowidła Opłakiwanie Chrystusa Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny zostały tak dobrane, że umieszczone w antypedium ołtarza i ponad nim stanowiły teologiczny wyraz łączności między ziemskim cierpieniem a chwałą niebiańską. Niżej usytuowany obraz Opłakiwania Chrystusa wyrażał prawdę teologiczną o bosko-ludzkiej egzystencji Chrystusa oraz cierpieniu Maryi połączonym z jej oddaniem się Bogu. Wzrok Maryi prowadzi widza ku górze, gdzie malowidło ukazywało Maryję w chwale, Niepokalanie Poczętą, w otoczeniu obłoków, aniołów, ze wzrokiem skierowanym w górę – ku Bogu.

W pocz. XX w. przy parafii pysznickiej działały bractwa dewocyjne, a wśród nich Apostolstwo Serca Jezusowego. Być może wykonanie obrazu związane było z działalnością tego bractwa[13]. Obraz Najświętszego Serca Jezusowego propagował, zgodnie z przyzwyczajeniami odbiorców tamtego czasu, prawdę o zbawieniu przekazaną przez francuską mistyczkę.  

 

BIBLIOGRAFIA:

 

Archiwum Parafialne, Fotografie

Archiwum Parafialne, Kronika Parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Pysznicy – rok 2001, oprac. L. Błażejowicz, T. Mierzwa.

Bigo Jan, Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami [...] w Królestwie Galicyi, Wielkim Księstwie Krakowskiem i Księstwie Bukowińskiem z uwzględnieniem wszystkich dotąd zaszłych zmian terytoryalnych kraju, Lwów 1904.

Borcz H., Z dziejów parafii Pysznica, maszynopis (sporządzony w oparciu o przygotowaną przez ks. R. Oleksiaka monografię parafii Pysznica oraz wybrane archiwalia)

Elenchus Cleri Dioeceseos rit.lat. Premisliensis pro anno domini 1924.

Stupnicki Hipolit, Skorowidz wszystkich miejscowości położonych w królestwie Galicyi i Lodomeryi jakoteż w wielkiem księstwie Krakowskiem i księstwie Bukowińskiem, pod względem politycznej i sądowej organizacyi kraju wraz z dokładnem oznaczeniem parafii, poczt i właścicieli tabularnych, ułożony porządkiem abecadłowym, z mapą według nowego podziału, Lwów 1855.

Śliwa L., Niepokalana, „Gość Niedzielny”, 48(2010), okładka.

 

Strony internetowe:

Historia Parafii Pysznica: http://www.parafiapysznica.pl/index.php/historia, [dostęp 25.01.2013]

Antonio van Dyck, Opłakiwanie Chrystusa: http://www.kmska.be/en/collectie/highlights/Bewening_ Christus.html, [dostęp 25.01.2013]

Fotografie Pysznicy: http://www.stara.pysznica.pl/oldphoto, [dostęp 31.01.2013]



[1] Pysznicę z Olszowcem, Kłyżowem, Słomianą i Studzieńcem kupił 25 listopada 1829 r. ziemianin Aleksander Udrański, w 1854 r. właścicielem był Udrańskiego spadkobierca, w 1857 r. – Leonia Bzowska, w 1864-1870 r.- Wolf Birnbaum, w 1904-1918 – Gwidon Hilscher. Ignacy Klar (lub Clar).

[2] Archiwum Parafialne, Kronika Parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Pysznicy – rok 2001, oprac. L. Błażejowicz, T. Mierzwa, s. 2.

[3] W 1924 r. mecenasem jest Kazimierz Hasso Agopsowicz (ormianin polskiego pochodzenia?), wikariuszem Stanisław Lubas, pochodzący z Majdanu Kolbuszowskiego. Ignacy Pyzik poch. z Ołpin.

[4] „Ruiny starego kościoła w Pysznicy spalonego w czasie frontu 1914 r.”, napis na rewersie fotografii przechowywanej w Parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Pysznicy.

[5] „Barak w którym od 1915 do 1922 roku odprawiano nabożeństwa w Pysznicy”, napis na rewersie fotografii przechowywanej w Parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Pysznicy.

[6] Archiwum Parafialne, Kronika Parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Pysznicy – rok 2001,dz. cyt., s. 4; zob. http://www.parafiapysznica.pl/index.php/historia, [dostęp 25.01.2013]

[7] Budynek obecnie nie istnieje, został rozebrany ok. 1946 r.

[8] Obraz w formie stojącego prostokąta, ol. na płótnie, 202 x 132,5 cm, sygnowany w lewym dolnym rogu. Kwestia zatytułowania dzieła jest sprawą dyskusyjną: tytuł Niepokalane Poczęcie NMP został przyjęty w tej pracy ze względu na barokowy pierwowzór tego dzieła autorstwa B. Murillo, znanym pod takim właśnie tytułem. Ikonograficznie lepiej odpowiada tytuł Wniebowzięcie NMP ze względu na zaadaptowanie takiego sposobu przedstawiania Maryi do ikonografii Wniebowzięcia w epokach baroku i późniejszych.

[9] Obraz w formie leżącego prostokąta, ol. na płótnie, 164 x 100 cm, sygnowany w prawym dolnym rogu.

[10] Obraz w formie stojącego prostokąta, ol. na płótnie (płótno zszyte z dwóch części), 299 x 164 cm, sygnowany w prawym dolnym rogu.

[11] Fakt nie jest potwierdzony źródłowo, nie zachowały się fotografie czy informacje dotyczące przystosowania wnętrza stodoły do sprawowania liturgii.

[12] Dane na podstawie świadectwa mieszkańców Pysznicy.

[13] Ks. H. Borcz, Z dziejów parafii Pysznica, maszynopis (sporządzony w oparciu o przygotowaną przez ks. R. Oleksiaka monografię parafii Pysznica oraz wybrane archiwalia)

[14] L. Śliwa, Niepokalana, „Gość Niedzielny” 48(2010), okładka.

[15] The Lamentation of the Dead Christ,

http://www.kmska.be/en/collectie/highlights/Bewening_Christus.html, [dostęp 25.01.2013]

Dodatkowe informacje